Hậu quả của yếu tố ngoại lai

22-2-2013 (VF) — Khi có các yếu tố ngoại lai, thì việc phân bổ các nguồn lực sẽ không hữu hiệu. Mức sản xuất và chi tiêu trực tiếp cho việc kiểm soát yếu tố ngoại lai sẽ không được đúng. Ví dụ, bằng cách mở rộng các nguồn lực, một hãng có thể làm giảm mức ô nhiễm. Sẽ có các lợi ích xã hội lớn; nhưng không có động cơ cá nhân để hãng chi khoản tiền này.

Mức sản xuất hàng hóa gây ra yếu tố ngoại lai tiêu cực quá mức. Hình 8.1 cho thấy các đường cung và cầu thông thường. Trước đây chúng tôi đã lập luận rằng khi không có yếu tố ngoại lai, thì cân bằng thị trường nảy sinh, Qm là hữu hiệu. Đường cầu phản ánh lợi ích gia tăng của cá nhân nhờ sản xuất thêm một đơn vị hàng hóa, và đường cung phản ánh chi phí gia tăng của việc sản xuất ra thêm một đơn vị hàng hóa. Tại điểm cắt nhau của hai đường, lợi ích cận biên bằng chi phí cận biên, mà chỉ phản ánh chi phí cá nhân cận biên thôi – do chính xác nhà sản xuất trực tiếp phát sinh ra. Nếu việc sản xuất thép làm tăng ô nhiễm, thì có chi phí thực của việc mở rộng đó cộng thêm vào chi phí quặng, lao động, than cốc, đá vôi dùng để sản xuất thép. Nhưng ngành thép đã không tính đến giá của ô nhiễm. Do đó, hình 8.1 cũng cho thấy đường chi phí xã hội cận biên, với tổng chi phí tăng thêm để sản xuất một đơn vị thép. Đường chi phí này nằm bên đường cung của hãng. Hiệu quả đòi hỏi chi phí xã hội cận biên phải tăng bằng lợi ích cận biên của việc tăng sản lượng: sản xuất diễn ra tại Qe, là điểm cắt của chi phí xã hội cận biên và đường cầu. Mức sản lượng có hiệu quả thấp hơn mức cân bằng thị trường.

Hình 8.1: Sản xuất quá lớn gây ra yếu tố ngoại lai tiêu cực

Tương tự như vậy, trong vấn đề nguồn lực chung, lợi ích xã hội cận biên nhỏ hơn lợi ích cá nhân cận biên. Hãy xem một cái hồ với tổng số cá đánh bắt tăng lên theo số thuyền đánh cá, nhưng không theo tỉ lệ thuận, nên số lượng cá đánh bắt của mỗi thuyền giảm khi số thuyền tăng lên. Lợi ích cận biên của một chiếc thuyền thêm đó nhỏ hơn lượng cá trung bình mỗi thuyền đánh bắt được như trong hình 8.2, một số cá mà thuyền thêm bắt được lẽ ra là do thuyền khác bắt. Lợi ích cá nhân của việc một cá nhân thêm nũa quyết định có mua thêm một chiếc thuyền hay không, đơn giản là bằng lợi ích trung bình khi tất cả đã ra hồ thì tất cả các thuyền đều bắt được lượng cá như thế), mà lợi ích này lớn hơn lợi ích xã hội cận biên. Do đó, khi cân bằng thị trường tư nhân có lợi ích trung bình bằng chi phí của một chiếc thuyền, thì hiệu quả xã hội đòi hỏi lợi ích xã hội cận biên bằng chi phí của một chiếc thuyền.

Hình 8.2: Vấn đề nguồn lực chung dẫn đến đánh bắt cá quá nhiều

Do đó, có giả định rằng khi có các yếu tố ngoại lai thì cân bằng thị trường sẽ không hiệu quả.

_________
* Joseph E. Stiglitz (Người dịch: Nguyễn Thị Hiên và những người khác), 1995, Kinh tế học công cộng, NXB Khoa học và Kỹ thuật
_________