Hiệu quả của thị trường cạnh tranh: Bàn tay vô hình


11-9-2012 (VF) — Năm 1776, trong công trình lớn nghiên cứu về kinh tế học hiện đại, “Sự giàu có của các quốc gia”, Adam Smith đã lập luận rằng cạnh tranh có thể dẫn dắt con người theo đuổi lợi ích công cộng khi đang theo đuổi lợi ích cá nhân (lợi nhuận), dường như có một bàn tay vô hình vậy.

… Anh ta dự định chỉ đạt mục đích của mình, và anh ta đang ở đây, như nhiều tình huống khác, bị dẫn dắt bởi một bàn tay vô hình đi đến thúc đẩy một mục đích khác không thuộc dự định của mình. Điều đó không phải bao giờ cũng là xấu đối với xã hội, nếu cái đó không phải là một phần mục tiêu của anh ta. Bằng cách theo đuổi lợi ích của mình, anh ta thường thúc đẩy lợi ích của xã hội một cách có hiệu quả hơn là khi anh ta có ý định thực hiện sự thúc đẩy nó.

Để hiểu được ý nghĩa quan điểm của Smith, chúng ta nên nghiên cứu những quan điểm chung về vai trò của chính phủ trước thời Smith. Đã có một quan điểm phổ biến cho rằng việc đạt được những lợi ích tốt nhất của công cộng (dù cho có thể là định trước) đòi hỏi phải có một chính phủ tích cực. Quan điểm này liên quan một cách đặc biệt với trường phái trọng thương của thế kỷ 17 và 18; người ủng hộ chính trường phái này là Jean Bapstiste Colbert, Bộ trưởng tài chính dưới thời Vua Louis XIV của Pháp. Những người theo trường phái trọng thương ủng hộ những hành động mạnh mẽ của chính phủ để thúc đẩy công nghiệp và thương mại. Thực vậy, nhiều chính phủ châu Âu đã đóng vai tích cực trong việc thúc đẩy hình thành các thuộc địa, và những người theo trường phái trọng thương đã là một nhân tố cho việc làm đó.

Một số nước (hoặc một số công dân của các nước đó) đã được lợi lớn nhờ vai trò tích cực đó của chính phủ; nhưng các nước khác, dù chính phủ có thụ động hơn nhiều, cũng vẫn thịnh vượng lên. Một số nước có chính phủ mạnh và tích cực lại không thịnh vượng lên được, vì các nguồn lực của đất nước đã bị hao phí cho chiến tranh hoặc cho những cuộc phiêu lưu không thành công.

Trước những kinh nghiệm dường như trái ngược này, Smith đã tự đặt câu hỏi: xã hội có thể đảm bảo được rằng liệu những người được trao quyền quản lý xã hội có thực sự vì qyền lợi chung không? Kinh nghiệm đã chỉ ra rằng, ở một số thời điểm, nhiều chính phủ đã theo đuổi các chính sách tỏ ra phù hợp với mục tiêu công cộng, song ở những thời điểm khác, chính phủ lại theo đuổi những chính sách mà dù có tưởng tượng phóng đại lên thế nào cũng không thể phù hợp với lợi ích công. Hơn nữa, những người quản lý thường theo đuổi lợi ích riêng tư của họ thay vì lợi ích công. Hơn nữa, ngay cả những người lãnh đạo có dụng ý tốt cũng thường vẫn dẫn dắt đất nước mình đi sai đường. Smith lập luận rằng, không nên dựa vào chính phủ hay bất kỳ một tình cảm đạo đức nào để làm điều tốt đẹp. Lợi ích công được gìn giữ chỉ khi nào mỗi cá nhân đều làm điều gì đó vì lợi ích riêng của bản thân. Lợi ích bản thân là đặc điểm cố hữu hơn cả của con người so với làm điều thiện, và vì vậy, nó là cơ sở hợp lý để tổ chức xã hội. Hơn nữa, cá nhân có thể xác định chắc chắn độ chính xác xem lợi ích bản thân làm gì trước khhi xác định lợi ích công.

Bản năng nằm sau ý tưởng của Smith rất đơn giản: nếu có một hàng hóa hay dịch vụ nào mà các cá nhân ưa chuộng nhưng hiện tại chưa được sản xuất ra, thì họ sẽ sẵn sàng trả giá cho hàng hóa hoặc dịch vụ đó. Những người có đầu óc kinh doanh, khi tìm kiếm lợi nhuận, luôn luôn tìm kiếm cơ hội. Nếu giá trị của một hàng hóa nhất định đối với người tiêu dùng cao hơn chi phí sản xuất thì có thể có lợi nhuận cho người kinh doanh, và người đó sẽ sản xuất hàng hóa đó. Tương tự như vậy, nếu có cách sản xuất nào rẻ hơn cách hiện đang được áp dụng, người kinh doanh phát hiện ra cách rẻ hơn đó sẽ đánh gục các hãng cạnh tranh và kiếm được lợi nhuận. Việc tìm kiếm lợi nhuận của các hãng là sự tìm kiếm các phương thức sản xuất có hiệu quả hơn và đối với những hàng hóa mới đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người tiêu dùng.

Lưu ý rằng, theo cách nhìn đó, không có ủy ban hoặc chính phủ nào cần quyết định một loại hàng hóa nào đó nên hay không nên sản xuất ra. Hàng hóa đó sẽ được sản xuất ra nếu đáp ứng được thử nghiệm của thị trường, tức là nếu cái gì mà cá nhân muốn trả giá thì phải có giá trị lớn hơn chi phí làm ra nó. Không một ủy ban giám sát nào của chính phủ cần kiểm tra xem hàng hóa đó sản xuất có hiệu quả hay không: cạnh tranh sẽ loại trừ các nhà sản xuất không hiệu quả.

Có sự nhất trí phổ biến (nhưng không phải là chung) giữa các nhà kinh tế rằng các lực lượng cạnh tranh sẽ dẫn đến hiệu quả cao, và cạnh tranh là sự kích thích quan trọng đối với đổi mới, sáng tạo. Tuy nhiên, trong hai trăm năm qua, các nhà kinh tế đã công nhận rằng, có một số trường hợp quan trọng mà ở đó thị trường không hoạt động hoàn hảo như những người nhiệt thành nhất ủng hộ thị trường thường nói. Nền kinh tế đã trải qua những thời kỳ thất nghiệp lan tràn và các nguồn lực không được sử dụng; cuộc Đại khủng hoảng của những năm 1930 làm cho nhiều người muốn làm việc lại bị thất nghiệp; ô nhiễm đã phá hủy nhiều thành phố lớn của chúng ta; và tình trạng đổ nát ở nông thôn lây lan khắp nơi.

__
* Joseph E. Stiglitz (Người dịch: Nguyễn Thị Hiên và những người khác), 1995, Kinh tế học công cộng, NXB Khoa học và Kỹ thuật
__