Nhà chính khách có lòng vị tha hay không?


1-1-2013 (VF) — Một quan điểm nữa nói rằng nhiều nhà chính khách không hành động một cách vụ lợi như chúng tôi đã giả định trong cả chương này. Giống như các cá nhân hành động một cách độ lượng như những công dân bình thường và hỗ trợ các quỹ từ thiện, những công dân hoạt động chính trị cũng như vậy, với khả năng và tư cách các quan chức được bầu ra. Trong xã hội của chúng ta, chính khách và các công chức có địa vị cao đã được tôn trọng. Một chính phủ hiện hữu phụ thuộc vào chất lượng của các quan chức và công chức này. Mặc dù cí một chút sự thật nào đó trong quan điểm phi kinh tế này, có ba phẩm chất cần nêu ra. Thứ nhất là trong khi lý thuyết bỏ phiếu đã cho những dự đoán rõ ràng liên quan đến kết quả của các quá trình chính trị, vẫn không có những dự đoán rõ ràng nào xuất hiện với quá trình chính trị phụ thuộc vào quan điểm của một số lãnh đạo vì lợi ích cộng cộng. Thực vậy, đó chính xác là tính chất thất thường trong hành động của các nhà lãnh đạo chính trị đã dẫn Adam Smith đến đề nghị là có một cách tốt hơn để lợi ích công được phục vụ: mỗi cá nhân đều theo đuổi lợi ích của riêng mình. Rất đáng tiếc là, mặc dù cánh tay vô hình của Adam Smith hoạt động tốt đối với hầu hết hàng hóa, song nó lại không vận hành tốt với hàng hóa công cộng.

Thứ hai là, có vấn đề về lựa chọn. Vì không phải tất cả những ứng viên đều không vụ lợi nên các cử tri phải lựa chọn giữa người vụ lợi và người không vụ lợi. Nếu cử tri cho rằng nhà lãnh đạo “không vụ lợi” tốt hơn người ích kỷ, thì các chính khách vụ lợi sẽ cố gắng tập hợp những người không vụ lợi. Vậy cử tri sẽ lựa chọn họ trên cơ sở thông tin rất hạn chế như thế nào?

Thứ ba là có những người cho rằng không có hành vi không vụ lợi khi theo đuổi lợi ích công cộng, hay ít nhất hành vi đó cũng rất hiếm đến mức không thể là cơ sở cho một lý thuyết thích hợp về khu công cộng. Ngay cả khi các cá nhân không hành động vì lợi ích riêng của họ, thì họ vẫn hành động vì “lợi ích giai cấp” của họ, vì lợi ích của những người họ gắn bó trong suốt cuộc đời. Thường thường họ thực sự không ý thức được việc họ hành động theo cách đó.

Tiếc thay, chúng ta không thể kiểm nghiệm mức độ hiệu lực của quan điểm này. Có thể có sự thật nào đó trong tất cả các quan điểm đó: nhiều nhà chính trị rõ ràng là hành động vì lợi ích riêng, và mô hình tăng tối tối đa cử tri đơn giản mà chúng ta mới thảo luận đã cho chúng ta hiểu sâu thêm hành vi của họ. Tuy nhiên, không phải tất cả các chính khách đều hành động một cách có ý thức vì lợi ích riêng của họ; rõ ràng có một số tin rằng họ đang hành động vì lợi ích chung. Nhưng không rõ điều đó có nghĩa gì, tức là có thể gắn lời lý giải nào với “hành động vì lợi ích công cộng”, khi có những quan điểm khác về việc trong lợi ích công cộng có những gì, và không có cách đơn giản để giải quyết một cách nhất quán những điểm khác nhau này. Điều đã rõ ràng là, nhiều nhà chính trị đòi hỏi hành động vì lợi ích công cộng đã ủng hộ và khuyến khích các chính sách mà về sau, theo nhiều nhà quan sát, hóa ra không hề vì lợi ích công cộng nào.

_______
* Joseph E. Stiglitz (Người dịch: Nguyễn Thị Hiên và những người khác), 1995, Kinh tế học công cộng, NXB Khoa học và Kỹ thuật
_______