Sự trừng phạt của xã hội


24-2-2013 (VF) — Ví dụ về yếu tố ngoại lai liên quan đến hút thuốc có thể dùng để minh họa cho một cơ thể khác nhằm kiểm soát các yếu tố ngoại lai: sự trừng phạt và ghi nhớ các giá trị xã hội. Quy tắc vàng ngọc có thể đã được nghĩ ra nhằm giải quyết các vấn đề yếu tố ngoại lai: “đối xử với người khác phải như mình muốn họ đối xử với mình”. Điều ngược lại cũng rất quan trọng: “đừng đối xử với người khác như mình không muốn họ đối xử với mình”.

Có thể dịch đại thể điều đó bằng ngôn ngữ của các nhà kinh tế học là “hãy tạo ra những yếu tố ngoại lai tích cực” và “đừng gây ra những yếu tố ngoại lai tiêu cực”. Cũng giống như trẻ em, chúng ta đều ý thức được rằng có một số hoạt động, như việc nói to ở bàn ăn, sẽ ảnh hưởng đến người khác, mà bản thân chúng ta không phải trả giá, ít nhất trả trực tiếp, dưới hình thức bồi thường bằng tiền. Tuy nhiên, có những hình thức phạt khác. Cha mẹ thường bắt con cái hành động một cách “được xã hội chấp nhận” kể cả việc thường không gây những yếu tố ngoại lai tiêu cực và chỉ có yếu tố ngoại lai tích cực. Mặc dù quá trình xã hội hóa thành công trong việc tránh được những yếu tố ngoại lai tiêu cực ở cấp gia đình, quá trình đó ít thành công trong việc giải quyết nhiều loại yếu tố ngoại lai nảy sinh trong xã hội hiện đại: ngay cả việc dọa phạt 200 đô la đối với việc tiểu tiện bậy cũng không thể buộc một số người dọn sạch ngay sau khi họ có hành vi ấy ở công viên. Không thể chỉ dựa vào các cơ chế xã hội để hạn chế các yếu tố ngoại lai.

_________
* Joseph E. Stiglitz (Người dịch: Nguyễn Thị Hiên và những người khác), 1995, Kinh tế học công cộng, NXB Khoa học và Kỹ thuật
_________