Thất bại của những giải pháp tư nhân


25-2-2013 (VF) — Nếu như lập luận khẳng định thị trường tư nhân có thể nội bộ hóa các yếu tố ngoại lai là đúng, thì chính phủ có cần thiết phải can thiệp không? Và nếu những lập luận đó đúng thì tại sao những thỏa thuận hợp tác lại thất bại khi quan tâm giải quyết nhiều loại yếu tố ngoại lai?

Về cơ bản, có 3 lý do để chính phủ can thiệp. Một là giải quyết vấn đề HHCC mà chúng tôi đã trình bày ở Chương 5. Nhiều (nhưng còn xa mới là tất cả) yếu tố ngoại lai đòi hỏi phải có HHCC, chẳng hạn như không khí, nước sạch: cụ thể là việc loại trừ một người nào đó ra khỏi việc hưởng các loại hàng hóa này có thể rất tốn kém. Những người không hút thuốc phải hợp lại bồi thường cho người hút thuốc để họ không hút nữa. Người không hút sẽ được bao nhiêu để nói rằng anh ta gần như thờ ơ với việc để cho người khác hút. Anh ta sẽ cố làm người ăn không nhờ vào nỗ lực của những người không hút thuốc khác, để buộc những người hút không hút nữa.

Vấn đề của việc tự nguyện đạt đến một giải pháp hữu hiệu trở nên trầm trọng do thông tin không đủ. Những người hút thuốc sẽ cố thuyết phục đối phương rằng họ cần nhiều bồi thường để họ thôi hút. Trong mọi tình huống mặc cả như vậy, một bên có thể phải chịu rủi ro về khả năng không đạt được sự nhất trí  để có được lợi ích nhiều hơn từ cuộc mặc cả đó.

Có thể nảy sinh vấn đề ngay cả khi thị trường đã được hình thành tốt đẹp.

Lý do thứ hai để chính phru can thiệp liên quan đến chi phí giao dịch. Những chi phí để tập hợp các cá nhân nhằm nội bộ hóa những yếu tố ngoại lai một cách tự nguyện là rất lớn. Bản thân việc đảm bảo các dịch vụ tổ chức đó đã là HHCC. Thực vậy, chính phủ có thể được coi đúng như là một cơ chế do các cá nhân dựng lên để giảm thiệt hại về phúc lợi do các yếu tố ngoại lai gây ra.

Lý do thứ ba của việc các thị trường hiện hữu có thể không giải quyết được một cách toàn diện các vấn đề yếu tố ngoại lai là vì các quyền tài sản đã được đưa ra thường gây ra phi hiệu quả. Nhiều quyền tài sản hiện hữu được hình thành không thông qua hệ thống pháp luật mà thông qua cái gọi là luật chung. Khi một người gây ra yếu tố ngoại lai cho người khác, người bị hại kiện người kia. Đôi khi vụ kiện đó thành công, đôi khi không. Qua năm tháng, bộ luật quyền tài sản và các quy định được hình thành, định ra một phương cách khá rõ ràng mà theo đó người phải chịu yếu tố ngoại lai có thể kiện với hy vọng sẽ thành công, và cũng biết khi nào thì không thành công. Ví du, nếu người không hút thuốc bị ho do một người nghiện hút trong khoang tàu nơi người đó ngồi thì anh ta không thể kiện người hút thuốc với hy vọng thắng.

Một số người lập luận rằng việc quyền tài sản được giao như thế nào ít quan trọng hơn là việc giao được xác định rõ ràng. Trong những ví dụ nêu trên, với các quyền tài sản được xác định rõ, bên bị thiệt hại do các yếu tố ngoại lai có thể đã bị mua chuộc bên kia nếu việc đó đáng giá với anh ta.

Lợi thế của việc sử dụng chính phủ làm phương tiện giả quyết các vấn đề yếu tố ngoại lai là tiết kiệm được các chi phí giao dịch và tránh được những vấn đề người ăn không thường liên quan đến HHCC.

_________
* Joseph E. Stiglitz (Người dịch: Nguyễn Thị Hiên và những người khác), 1995, Kinh tế học công cộng, NXB Khoa học và Kỹ thuật
_________