Xayaburi: Lào nói không thúc đẩy; Thế giới e dè


17-8-2012 (VF) — Câu chuyện dự án đập thủy điện Xayaburi vẫn đang tiếp diễn. Dù Chính phủ Lào bác bỏ thông tin cho rằng công việc xây dựng đang được thúc đẩy, các nhóm quan sát quốc tế khẳng định với hình ảnh đã ghi lại và kết quả phỏng vấn người dân sinh sống trong khu vực thì những gì mà nhà thầu Thái Lan Ch.Karnchang Public Company Ltd đang thực hiện không thể xem là “công tác chuẩn bị” (PhnomPenhPost, 9-7-2012).

Xayaburi ở phía bắc Lào, là dự án đầu tiên trong tổng số 12 công trình dự kiến sẽ được xây dựng trên dòng chính của Mekong, con sông lớn đầy phù sa và cá, chảy từ Trung Quốc qua 4 quốc gia vùng hạ Mekong gồm Thái, Lào, Campuchia và Việt Nam.

Ảnh: Tuổi trẻ

Theo dự kiến thiết kế, Xayaburi và hơn một chục đập được lên kế hoạch xây dựng khác là các đập dâng không điều tiết, tức là chỉ để phát điện, không có khả năng điều tiết lũ, không có tác dụng điều hòa nguồn nước cũng như cắt giảm lũ mùa mưa và tăng dòng chảy mùa khô. Công trình này nằm hoàn toàn trên lãnh thổ của Lào, cách đồng bằng sông Cửu Long gần 2000 km.

Đứng trước sự kiện này, dư luận và các hệ thống truyền thông đặt trọng tâm chú ý vào các hệ lụy môi trường. Cùng lúc đó, giới phân tích toàn cầu chủ yếu đánh giá thiệt hại kinh tế (phần lớn do tác động biến đổi môi trường) và cán cân ảnh hưởng quan hệ địa-kinh tế giữa Việt Nam, Lào, Trung Quốc, vai trò ASEAN trong xử lý các xung đột lợi ích nội khối.

Tuy nhiên, sách lược ứng xử trong tình huống này đòi hỏi nhiều hơn các cân nhắc địa kinh tế-chính trị. Chỉ tập trung vào mục tiêu gìn giữ môi trường sinh thái của dòng sông Mekong hùng vĩ, có tác động trực tiếp tới cuộc sống của 60 triệu người dân, thuộc 6 quốc gia Đông Nam Á (đánh giá của Vancouver Sun, tháng 3-2010) thì vẫn chưa đủ sức nặng thuyết phục Lào từ bỏ kế hoạch này.

95% sản lượng điện của dự án, trị giá ước tính 3,5 tỷ USD mỗi năm, được bán cho Thái Lan. Chính phủ Lào hưởng 26-31% từ tổng doanh thu, tức khoảng 910-1.085 triệu USD/năm. Phần thu nhập khả dụng của Lào từ dự án ước tính khoảng 200 triệu USD/năm. Như vậy, Xayabura có thể xem như cơ hội đột phát tăng trưởng kinh tế Lào (dân số: 6,3 triệu; GDP đầu người: 900-1.000 USD).

Trước sự phản đối của các thành viên Ủy hội Sông Mekong (gồm Việt Nam, Lào, Thái Lan, và Cămpuchia) Lào đã tuyên bố sẽ tạm dừng dự án Xayaburi. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng trước khi đệ trình ý định của mình lên Ủy hội Sông Mekong, Lào đã triển khai một số hoạt động xây dựng tại công trường Xayaburi.

Báo Thái Lan Bangkok Post, ngày 17-4-2010, đã công bố hình ảnh triển khai thi công rầm rộ với xe máy cỡ lớn và nhân lực thường trú tại Xayaburi.

Ảnh: Bangkok Post

Và mặc dù Lào đã đồng ý sẽ ngừng việc xây dựng lại để điều chỉnh thiết kế cho hài hòa với lợi ích của các nước láng giềng (The Vancouver Sun, 25-4-2011) nhưng Bangkok Post, ngày 18-9-2011, tiếp tục đưa tin trục đường chính dẫn tới đập thủy điện này đã hoàn thành tới 90%. Giới quan sát nghi ngờ rằng, trên thực tế, công trình Xayaburi chưa khi nào dừng lại.

Chi phí để Lào từ bỏ cơ hội chuyển vị thế từ quốc gia nhận ODA sang nhà cung cấp điện năng cho khu vực là rất đáng kể. Bởi vậy, sẽ là hợp lý khi các quốc gia láng giềng bổ sung các khoản kinh phí bù đắp và thắt chặt hơn nữa hoạt động hợp tác đầu tư, phát triển kinh tế với Lào trong các yêu cầu không phát triển dự án Xayaburi.

Phương án dàn xếp xung đột lợi ích tại Xayaburi có thể coi như liều thuốc thử về mức độ gắn bó và hài hòa lợi ích giữa các thành viên ASEAN. Đồng thời, cũng là cơ hội để Trung Quốc, người láng giềng khồng lồ của ASEAN, đo lường phản ứng của các quốc gia hạ nguồn sông Mekong với kế hoạch hoàn thiện hệ thống đập thủy điện ở thượng nguồn dòng sông của mình. Trong 30 năm qua, Trung Quốc xây 3 đập thủy điện lớn trên sông Mekong, tất cả đều đang hoạt động và dự kiến sẽ còn xây thêm những công trình nữa.